حزب مردم به روایت اسناد، تدوین فاطمه اورجی نیک آبادی و غلامعلی پاشازاده، مرکز اسناد انقلاب اسلامی،چاپ اول تهران:پائیز 1386 ، 1044 صفحه.

معرفی:

تلاش ها و فعالیت های مراکز اسنادی در 30 سال گذشته  جهت تدوین تاریخ معاصر ایران موجب شده است تا پژوهشگران تاریخ معاصر بتوانند به آسانی به مجموعه اسناد طبقه بندی شده مراکز اطلاعاتی و سیاسی دوره پهلوی دوم دست یابند. مرکز اسناد انقلاب اسلامی را شاید بتوان در کنار مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات ، پرکارترین مرکز تدوین اسناد تاریخ معاصر ایران به شمار آورد که با اتکا به آرشیو بسیار غنی فراهم آمده از مطبوعات و اسناد تاریخی موفق شده است، اطلاعات تازه ای را از تحولات تاریخی 70 سال گذشته ایران بدست دهد. یکی از کتاب های تازه این مرکز با نام حزب مردم به روایت اسناد از جمله کتاب هایی است که در راستای طرح تدوین تاریخ انقلاب اسلامی در پائیز 1386 منتشر شده است. کتاب در 1044 صفحه با اتکا به 473 سند از مجموعه اسناد ساواک طی سال های 1336 تا 1353 شمسی یعنی از سال آغازین فعالیت حزب مردم تا انحلال آن در دو بخش اصلی مدخل پژوهشی و تصویر اسناد حزب مردم به همراه ضمائم و تصاویر فراهم آمده است.

از آنجا که مرکز اسناد انقلاب اسلامی بر اساس سنتی حسنه، تنها به انتشار بازنویسی یا تصاویر اسناد اکتفا نمی کند و مدخلی پژوهشی بر اساس اسناد استفاده شده در مجموعه و منابع تحقیقاتی در ابتدای هر کتاب ارائه می شود، تدوینگران حزب مردم به روایت اسناد را بر آن داشته است تا مدخلی پژوهشی در 128 صفحه فراهم آورند که در نوع خود با توجه به فقدان منابع سندی و پژوهشی درباره حزب مردم، کاری کم نظیر تلقی می شود.(1) مدخل از چهار فصل و دو بخش نتیجه گیری و گاهشمار تشکیل شده است. در فصل اول با نام تشکیل حزب مردم و سازمان آن، سیاست های محمدرضا پهلوی جهت تشکیل سیستم دو حزبی در ایران،روند تشکیل حزب مردم به عنوان حزب اقلیت و در برابر حزب اکثریت ملیون وسازمان حزب مردم شامل:مرامنامه حزب،چگونگی عضو گیری و تشکیلات حزب بررسی می شود. (2) فصل دوم با عنوان حزب مردم در دوره دبیرکلی اسدالله علم در چهار بخش جداگانه ارتباط حزب با کشور های خارجی، چگونگی ورود اعضای منتسب به حزب توده در حزب مردم، نخستین کنگره حزب در سال 1338 و روند انتخابات بیستمین دوره مجلس شورای ملی که منجر به تقلب گسترده دولت وقت ، استعفای علم از سمت دبیرکلی حزب و ابطال انتخابات  گردید مطالعه و بررسی شده است. (3) فصل سوم  که دوره ی دبیرکلی پروفسور یحیی عدل نام گرفته است  در هفت بخش به ترتیب اختلافات دو جناح چپ و راست در حزب مردم، کنگره دوم در سال 1340، نخست وزیری علم و تاثیر آن بر روند فعالیت های حزب مردم، کنگره سوم در سال 1344،شکست های انتخاباتی حزب و اختلاف درونی، و در نهایت موضع حزب نسبت به فعالیت های گروه های اسلامی بررسی می شود. (4) فصل چهارم و آخرین، با عنوان آخرین سالهای حزب مردم در 6 بخش دبیرکلی علی نقی کنی، تشکیل دفتر سیاسی، دبیرکلی ناصر عامری، تشکیل جناح اصلاح طلب حزب مردم و دبیرکلی فضائلی را بررسی کرده است.(5)

بخش دوم مدخل پژوهشی شامل تصاویر یا بازنویسی  473 سند از مجموعه اسناد ساواک است که به گفته تدوینگران از میان 31 پرونده سازمان دهی شده مرکز انقلاب اسلامی شامل  بیش از هشت هزار برگ سند انتخاب شده است. بخش عمده اسناد شامل تصاویر آنها است اما در برخی موارد، اسناد به دلیل ناخوانا بودن بازنویسی شده است. (6) در بخش ضمائم و تصاویر نیز بدلیل سهولت دسترسی به اطلاعات حزب مردم، 12 ضمیمه شامل مرامنامه  و اساسنامه حزب در ادوار مختلف، آئین نامه های داخلی و قطعنامه های مربوط به کنگره های برگزار شده حزب در اختیار خوانندگان قرار گرفته است ضمن آنکه تصاویری از مسئولان رده بالای حزب و جلسات و  راه پیمایی های اعضاء حزب ارائه شده است.

چند نکته:

در بررسی کتاب حاضر چند نکته شکلی و محتوایی قابل توجه است که امید است در چاپ های بعدی این اثر مورد توجه تدوینگران و مرکز اسناد انقلاب اسلامی قرار گیرد:

1-      تدوینگران در فصل اول مدخل پژوهشی با نام تشکیل حزب مردم و سازمان آن ضمن اشاره به تحولاتی که منجر به شکل گیری این حزب شد از سفر محمد رضا پهلوی به چند کشور خارجی در سال 1355یاد می کنند، ایشان بر این عقیده اند که این سفر بذر تشکیل سیستم دو حزبی را در ذهن شاه بارور ساخت.(7) بنظر می رسد تدوینگران در بازیابی سال سفر، دچار اشتباه شده اند. زیرا فعالیت حزب اقلیت مردم و اصولا سیستم دو حزبی از سال 1336 آغاز و تا اسفند ماه سال 1353 یعنی تا تشکیل حزب رستاخیز ادامه یافت.

2-      ارجاع به اسناد در پاورقی های مدخل پژوهشی از صفحه 81 دچار نوعی آشفتگی شده است. به صورتی که خواننده وقتی با استفاده از شماره ارجاعات به بخش اسناد مراجعه می کند با اسناد دیگری جز سند اشاره شده در پاورقی روبرو می شود. این جابجایی و آشفتگی از صفحه 81 آغاز و تا پایان مدخل پژوهشی ادامه دارد.

3-      در بخش تصاویر، توضیح مربوط به تصویر هلاکو رامبد از اعضای ارشد حزب مردم با عنوان عضو فراکسیون حزب مردم در ادوار مختلف مجلس شورای اسلامی آمده است که البته مجلس شورای ملی صحیح می باشد.

4-      اگرچه تدوینگران از مجموعه منابع تحقیقاتی در مدخل پژوهشی سود برده اند اما بیشتر ارجاعات به مجموعه اسناد استفاده شده در کتاب است. چه بهتر بود  تدوینگران این مجموعه از مجموعه یادداشت های علم که البته ارجاعات اندکی بدان داده شده است ، بهره بیشتری می بردند. درست است که علم تنها تا شهریور ماه سال 1339 تنها به مدت سه سال دبیر کلی حزب را بر عهده داشت اما از سال 1339 تا سالهای پایانی حکومت پهلوی، یکی از مشاوران و محارم محمد رضا شاه بود و در یادداشت های خویش به تحولات سالهای میانی و پسین حزب مردم اشارتهایی دارد که قابل ملاحظه است.

5-      استفاده از نشریات سمپات با حزب مردم از جمله راه مردم ،اطلاعات هفتگی،وزین،تهران مصور،تهران اکونومیست،خاورمیانه،سحر،آسیای دموکرات،آسیای جوان،مسلک،ایران ما،خوشه،بختیار،تهران ژورنال ،بازار گیلان می توانست مدخل پژوهشی را پربار تر کند .(8) همچنین استفاده از مطالب مجله دانستنی ها و روزنامه آیندگان طی سال های فعالیت حزب مردم با توجه به مطالب این دو نشریه در خصوص حزب مردم بایا و ضروری بنظر می رسد.

6-      اگرچه کتاب حاضر موضوع بررسی فعالیت های حزب مردم را بر عهده دارد اما اشاره های تفصیلی تر به فعالیت های حزب اکثریت ملیون می توانست بررسی مقایسه ای را بدست دهد. اگرچه پژوهشگران برای مقایسه تحولات این دو حزب بی نیاز از کتابی که مرکز اسناد انقلاب اسلامی در سال 1384 درباره حزب ملیون منتشر کرده است، نخواهند بود.(9)

7-      تدوینگران البته چند سر فصل مهم را در بررسی تاریخی حزب مردم مغفول گذاشته اند: اشاره به نقش خلیل ملکی  در تاسیس حزب، ارتباط علی امینی با حزب مردم و دخالت های سفیر سیاسی اسرائیل در امور داخلی حزب و مشورت های مسئولان بلند پایه حزب مردم با وی از جمله این موارد است.

 در مجموع، تلاش تدوینگران و همت مرکز اسناد انقلاب اسلامی در جهت انتشار اسناد دوره مهمی از تاریخ معاصر ایران قابل تقدیر است و امید می رود انتشار این دست از آثار همچنان ادامه یابد تا پژوهشگران تاریخ ایران را در رمز گشایی از تحولات معاصر ایران یاری دهد. در پایان بجاست اشاره ای  به کتاب ارزشمند مظفر شاهدی با عنوان سه حزب داشته باشیم که در بهار سال 87 از سوی موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی راهی بازار کتاب شده است. این کتاب پژوهشی که بررسی فعالیت های سه حزب مردم، ملیون و ایران نوین را وجهه همت خویش داشته است، می تواند مکمل کتاب منتشر شده از سوی مرکز اسناد انقلاب اسلامی باشد. جالب اینجاست که شاهدی از اسناد آرشیو موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی سود برده است که اشتراکات فراوانی با اسناد چاپ شده در مجموعه حزب مردم به روایت اسناد دارد.  (9)   

 پاورقی:

1-      پیش از این تنها یک کتاب در خصوص حزب مردم منتشر شده است با این مشخصات: لالوی، محمود. حزب مردم، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ،چاپ اول، تهران:مرداد 1381

2-      اورجی نیک آبادی ، فاطمه و پاشازاده،غلامعلی.حزب مردم به روایت اسناد، مرکز اسناد انقلاب اسلامی،چاپ اول تهران:پائیز 1386 ، فصل اول از ص 17 تا ص 39

3-      همان، فصل دوم از ص 39 تا ص 59

4-      همان، فصل سوم از ص 59 تا ص 94

5-      همان، فصل چهارم از ص 95 تا ص 123

6-      همان، صص 13-12

7-      همان، ص 23

8-      شاهدی، مظفر. سه حزب، موسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی،چاپ اول، تهران:بهار 1387 ص 99

9-      یوسفی فر، شهرام. حزب ملیون به روایت اسناد، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، تهران:آبان ماه 1384

10-  نک پاورقی شماره 8