The Feminist History Reader (first printed 2006) edited by: Sue Morgan (Routledge:New York)417 pages.(ISBN:0-415-31810-6)

            تاریخ نگاری زنان از اواخر دهه 70 میلادی مورد توجه تاریخ پژوهان قرار گرفته است. بروز جنبش زنان در اروپا و آمریکا  و ظهور مفهوم جدیدی از زن، باعث گردید تا نگاه جدیدی به زنان صورت گیرد. نگاهی که دامنه آن بیش از همه عرصه تاریخنگاری را گرفت. جنبش زنان برای تائید شعارهای مساوی طلبانه خویش و در مبارزه با آنچه که خود می گویند- تاریخ مذکر یا مردانه- به مبانی تاریخی برای خلق گذشته ای مشترک از زنان تحت ستم مردان نیاز داشتند. نوعی تاریخ نگاری با محوریت زنان که قادر باشد، ابعاد مختلف توانایی زنان در عرصه تاریخ را عیان نماید و در عین حال نمودار ستم مردان به زنان در طول تاریخ باشد.

کتاب The Feminist History Reader که معادل «راهنمای تاریخ نگاری فمینیستی» را برایش در نظر گرفته ام، مجموعه 29 مقاله در حوزه تاریخ نگاری زنان را در بر می گیرد که در سال های مختلف در مجلات یا کتاب ها در فاصله زمانی دهه 70 میلادی تا سال 2004  منتشر شده اند. سو مورگان[1] که خود یکی از مورخان پرکار در حوزه تاریخ نگاری زنان است، کار انتخاب و تدوین این مقالات را بر عهده داشته است. کتاب به جز مقدمه، موخره و مطالعات بیشتر از چهار بخش تشکیل شده است: بخش اول با عنوان توجه به موضوع زن شامل 6 مقاله. بخش دوم با عنوان شالوده شکنی موضوع زن: تاریخ فمینیستی و چرخش زبانی شامل 6 مقاله. بخش سوم با عنوان در جستجوی موضوع: همجنسگرایی زنانه شامل  6 مقاله و بخش چهارم با عنوان کانون های تفاوت: استعمارزدایی از سوژه ها، بازاندیشی مرزها شامل 10 مقاله.

 بخش اول :

1-1«مشکل پدرسالاری» نوشته شیلا روباتهام[2]، سالی الکساندر[3] و باربارا تیلور[4]. این نوشتار در واقع شامل دو مقاله مجزاست. مقاله اول از آن شیلا روباتهام است. او در مقاله خویش ضمن انتقاد از پدرسالاری که موید مردسالاری است. بر این اعتقاد است که نقش های کنونی زن و مرد در جامعه به نقش های بیولوژیکی این دو جنس باز می گردد. او ضمن رد مشکل جنسیت می گوید: فمینیست ها باید بدانند مشکل، تفاوت جنسیتی نیست بلکه مشکل، نابرابری های اجتماعی در حق زنان است. روباتهام ضمن پرهیز از مرد ستیزی از فمنیست ها می خواهد تا بر ضد قدرت مردان  و نه مردان عمل کنند.[5] اما سالی الکساندر و باربارا تیلور که خود را همچون روباتهام فمینیست های اجتماعی می نامند.در دفاع از پدرسالاری و مخالفت با اندیشه روبتهام بر این باورند که مشکل، پدرسالاری و قدرت مردانه نیست بلکه مشکل، مشکل جنسیتی و بیولوژیک است.[6] 

1-2 «فمنیسم و تاریخ» نوشته جودیت م. بنت[7]. نویسنده در این مقاله با نگاهی تاریخی کوشیده است تا نادرستی فرمول مرد ظالم/زن مظلوم را نمایان سازد. طبق این فرمول، زن، موجودی منفعل در سیستمِ پدرسالاری بوده که همواره تحت ستم مردان قرارداشته است. اما بنت بر این باور است که زنان به عنوان موجودی فعال، باعث ادامه حیات سیستم پدرسالاری شده و یا بر آن شوریده اند.[8]

1-3«دوران طلایی جداسازی فضا؟» نوشته آماندا ویکری[9]. یکی از مسائل مورد توجه مورخان فمینیست بریتانیا به جز پدرسالاری، مسئله جداسازی فضا از قرن هجدهم میلادی به این سو بوده است. در واقع می توان گفت، این مسئله به یکی از گفتمان های تاریخ نگاری فمینیست بدل شده است. ویکری در این مقاله کوشیده است تا با آوردن مثالهایی از مشارکتِ زنان در دوره ویکتوریا این  گفتمان را به چالش بکشد.[10]

1-4«سیاست ها و فرهنگ در تاریخ نگاری زنان: یک سمپوزیوم» نوشته الن دوبویس[11]، ماری جوبوهل[12]، تما کاپلان[13]، جراد لرنر[14] و کارول اسمیت-روزنبرگ[15]. این بخش خود از پنج مقاله کوتاه تشکیل شده که توسط هر یک از نویسندگان تالیف شده است. موضوع اصلی این مقاله، تعامل و داد و ستد میان تاریخ نگاری زنان و تاریخ نگاری فمینیستی است. در واقع نویسندگان تلاش کرده اند نشان دهند چگونه مفاهیم تاریخ نگاری فمینیستی بر تاریخ نگاری زنان و بالعکس تاثیر گذار بوده است.[16]   

1-5«تاریخ زنان و تاریخ جنسیت» نوشته گیزلا باک[17]. نویسنده یکی از مورخانِ پیشرویِ تاریخِ تطبیقیِ جنسیت و زنان در اروپاست. او در خصوص حزب نازی کارهای تحقیقاتی فراوانی را سامان داده است. باک بر این باور است که جنسیت، یک طبقه بندی اجتماعی، فرهنگی و تاریخی است تا  بیولوژیک. نویسنده می کوشد تا تاریخ نگاری جنسیتی را به عنوان یک جایگزینِ مناسب برای تاریخ نگاری زنان  و مردان مطرح نماید.[18]  

1-6«تاریخ و چالش تاریخ جنسیت» نوشته پنلوپه جی. کارفیلد[19]، جون پرویس[20] و ویتریل[21]. این بخش در واقع شامل دو مقاله چالشی است که در اواخر دهه 90 میلادی در مجله بازاندیشی تاریخ[22] منتشر شده است. مقاله اول از آن کارفیلد است و مقاله دوم را پرویس و ویتریل بصورت مشترک در پاسخ مقاله کارفیلد نوشته اند. پنلوپه کارفیلد در مقاله خویش، تاریخ نگاری زنان و تاریخ نگاری جنسیت را از گشودن افقی تازه در حوزه معرفت شناسی تاریخی ناتوان می داند. او می نویسد: اگرچه جنسیت همچنان به عنوان یکی از حوزه های بحث برانگیز در پژوهش های تاریخی مورد توجه خواهد بود. اما لازم است تا ابداعات خاصی را برای تولید معرفت شناسی جنسیتی بکار بندیم. پرویس و ویتریل در پاسخ به مباحث کارفیلد، اعتقاد دارند وی نتوانسته تمایز دقیقی میان تاریخ نگاری زنان و تاریخ نگاری جنسیت قائل شود. زیرا تاریخ نگاری زنان در برخی مواقع دیدگاه های ضد فمینیستی را نمایندگی می کند.[23]   

 بخش دوم: 

2-1 «جنسیت: یک طبقه بندی مفید برای تحلیل تاریخی» نوشته جوان والاش اسکات[24].  اسکات، مورخ و نظریه پرداز نامی فمینیست در بیست سال اخیر آثار فراوانی را در حوزه های تاریخ و نظریه فیمنیستی منتشر کرده است. بنظر او، جنسیت یکی از عناصر سازنده روابط اجتماعی و ساز و کار قدرت در جامعه است. اسکات معتقد است، نظریه پردازی درباره جنسیت چه از رویکرد پدرسالارانه، مارکسیست یا رویکرد روانشناختی-تحلیلی، قدرت تحلیلی برای تبدیل گفتمان هایِ غالبِ تاریخیِ دوران معاصر را ندارد. زیرا تفاوت های جنسیتی و نیز روابط قدرت، در این نظریه پردازی دخیل بوده و آن را تحت تاثیر قرار داده است. اسکات با تکیه بر آرای دریدا در موضوع شالوده شکنی و فوکو در مباحث قدرت، بر این باور است که فهم جنسیت بدون فهمِ ساز و کار های قدرت امکانپذیر نیست. بر اساس همین اندیشه، جنسیت، یک سیستم معرفت ساز است که در خدمت قدرت زمانه قرار دارد.[25] 

2-2 «آیا جنس، تاریخ دارد؟» نوشته دنیس رایلی[26]. این مقاله در واقع فصل اول کتاب رایلی با عنوان «آیا اسم من این است؟» می باشد که در سال 1988 منتشر شده است. وی یک نظریه پرداز و شاعر فمینیست است. رایلی در این مقاله کوشیده است تا طبقه  بی ثبات  زنان را در طول تاریخ بررسی کند. از نظر او، طبقه زنان دارای هیچ بنیادِ هستی شناختی نیست بلکه نوعی صورتبندی گفتمانی است. بنظر او، ظلم به زنان بیش از آنکه از حاکمیت سیاسی ناشی شده باشد، از نوعی ایدئولوژی که زنان را در مقام فروتری قرار می دهد، نشات گرفته است. رایلی از همه مورخان فمینیست می خواهد تا مشخص کنند چرا و چگونه، مفهوم متغیر زنان در طول تاریخ به شکل امروزین درآمده است.[27]   

2-3 «تاریخ جنسیت/تاریخ زنان» حاصل میزگردی است میان سونیا رز[28]، کاتلین کانینگ[29]، آنا کلارک[30] و ماریانا والورده[31] که در سال 1993 در مجله تاریخ زنان[32] منتشر شد. موضوع محوری مباحث مطرح شده در این میزگرد، چگونگی استفاده از نظریات پسا ساختارگرا در مطالعه تاریخ زنان بویژه در آلمان، بریتانیا و کاناداست.[33]

2-4 «جنسیت به مثابه طبقه ای ناتوان از دیدگاه پست مدرنیسم» حاصل بحث هایی است که طی دو سال میان جوان هاف[34]، کینگزلی کنت[35] و کارولین  رمضان اوغلو[36] درگرفته و در مجله بررسی تاریخ زنان[37] منتشر شده است. هاف یکی از مخالفان نظریات پسا ساختارگراست. وی بر این باور است که قرائت های پست مدرن از تاریخ زنان، نوعی ایدئولوژی مردسالارانه در پایان قرن بیستم میلادی است. اندیشه ای که سرنوشت جمعی زنان را با خطر روبرو می کند و بر ضد فمینیسم است. کنت و رمضان اوغلو در پاسخ به هاف، معتقدند که وی مزایای قرائت های پسا ساختارگرا را در نظر نگرفته است.[38]  

2-5 «سیاهِ پست مدرن» نوشته بل هوکس[39]. مساله زنان سیاهپوست یکی از مسائل فرعی در فمینیسم است که بویژه مورد توجه هوکس بوده است. وی یکی از نظریه پردازان و مورخان فمینیست است که کتاب های ارزشمند و مهمی را در این حوزه تالیف کرده است. این مقاله برگرفته از یکی از کتاب های هوکس با نام «نژاد، جنسیت و سیاست های فرهنگی»[40] می باشد. مقاله حول محور دو موضوع سامان می یابد: زبان متعارفِ طبقه متوسطِ دانشمندانِ سفیدپوست و نقد پست مدرن از ضرورت گرایی. هوکس به پتانسیل های پست مدرنیسم در ارائه اندیشه های رهایی بخش برای سیاهان اشاره می کند و به روشنفکران سیاهپوست هشدار می دهد از قابلیت های پست مدرنیسم برای خلق فضاهای تازه برای سیاهان استفاده کنند.[41]

2-6 «بنیادهای نامطمئن» نوشته جودیت باتلر[42]. این مقاله خلاصه ای از مقاله مفصل باتلر در مجموعه مقالاتی است که خود وی و جوان اسکات  تدوین کرده اند با نام «فمینیست ها درباره سیاست نظریه پردازی می کنند». باتلر بیش از آنکه به مورخ بودن شهره باشد، با عنوان نظریه پرداز فمینیسم شناخته می شود. آثار او تاثیر فراوانی بر مطالعات فمینیستی در مراکز علمی جهان داشته است. محور این مقاله، نگرانی زدایی باتلر درباره اندیشه های پست مدرن است. او معتقد است، نگرانی و تردید فمنیست ها درباره نظریه های پست مدرن نه تنها بیهوده است بلکه این نظریه ها می توانند زنان را از قید معرفت شناسی رایج که در آن زن، در مقام فروتری نسبت به مردان قرار می گیرند، رها نمایند.[43] 

 بخش سوم:

3-1 «چه کسی تاریخ همجنسگرایی زنان را پنهان کرد؟» نوشته لیلیان فادرمان[44]. نویسنده در این مقاله کوشش کرده است تا اثبات کند زندگینامه نویسان پسا-فرویدی تلاش کرده اند جنبه های همجنسگرایانه شخصیت های خود را پنهان یا انکار کنند.[45]

3-2 «اشکالی دارد اگر اینکار را کرده باشند؟» نوشته شیلا جفریس[46]. جفریس که یکی از نظریه پردازان رادیکال فمینیست است. از همجنسگرایی زنان به منظور رهایی از سلطه مردان دفاع می کند و اعتقاد دارد.[47]

3-3 «تاریخ همجنسگرایی زنان» نوشته مارتا ویسینوس[48]. نویسنده که یکی از نظریه پردازان پیشتاز در حوزه مطالعات همجنسگرایی زنان در عصر ویکتوریاست، در این مقاله تاریخ نگاری همجنسگرایی زنان را بررسی کرده و پیشنهاد می نماید که اولا تاریخنگاری این موضوع با جمع آوری مدارک و مستندات آغاز شود و ثانیا تعریف دوباره ای از این مفهوم بدست داده شود.[49]

3-4 «همجنسگرایی زنان» نوشته دونا پن[50]. پن در این مقاله زمینه ها و محدودیت های موضوع همجنسگرایی زنان را در دو حوزه سیاست و تاریخ بررسی کرده است.[51]

3-5 «شبه-همجنسگرایی زنان و تاریخ اجتماعی همجنسگرایی زنان» نوشته جودیت بنت. این دومین مقاله از بنت در این مجموعه می باشد. او اینبار تلاش کرده است تا ابعاد پنهان دیگری از همجنسگرایی زنان را بررسی کند. او بر این باور است که مورخان تاریخ اجتماعیِ همجنسگرایی زنان از شبه-همجنسگرایی زنان یا همجنسگرایی زنانِ غیر حرفه ای غفلت ورزیده اند.[52]

3-6 «به سوی تاریخ جهانیِ همجنسان» نوشته لیلا جی. راپ[53]. این مقاله در واقع پیشنهادی است از سوی نویسنده به مورخان فمینیست تا از مفهوم همجنسان برای تحقیقات تاریخی خود استفاده کنند. راپ معتقد است، استفاده از این مفهوم باعث همبستگی و نزدیکی حوزه مطالعات زنان و مردان می شود و راه را برای جهانی کردنِ موازین پژوهش در عرصه همجنسگرایی هموار می سازد.[54]

 بخش چهارم:

4-1 «جنسیت و نژاد» نوشته الیزابت وی. اسپلمان[55]. این مقاله درواقع از فصل پنجم کتاب فیلسوفِ فمینیست، اسپلمان استخراج شده است. کوشش اصلی نویسنده در این مقاله معطوف به ارائه نظریه های انتقادی از نظریات نژادپرستانه فمینیستی بویژه نظریات کیت میلت[56] و مری دلی[57] می باشد. این دو نظریه پرداز سفید پوست، در نظریات و بررسی های خود تنها زنان سفید پوست را محور قرار داده اند و توجهی به زنان سیاهپوست نکرده اند. اسپلمان ضمن انتقاد از این رویکرد، می گوید، زنان چه سفید چه سیاه هر دو به یکسان تحت ستم و سلطه مردان در طول تاریخ قرار داشته اند.[58]

4-2 «به چالش کشیدن فمینیسم شاهانه» نوشته والری آموس[59] و پراتیبها پارمار[60]. این دو نظریه پرداز فمینیست، معتقدند که فمینیسمی که در بریتانیا و آمریکا رواج پیدا کرده است، بنیادهایی نژاد پرستانه دارد. بر اساس این فمینیسم، زنان سیاهپوست از رهیافت های فمینیستی حذف می شوند و توجهی به آنها نمی شود. آموس و پارمار ضمن انتقاد از این رویکرد که آن را استعماری و شاهانه می خوانند، زنان سیاهپوست را برای شناخت جوامعِ سیاه و نیز جنبش زنان و فمنیسم واجد اهمیت می دانند.[61]  

4-3 «نامه ای سرگشاده به مری دلی» نوشته آندره لرد[62]. لرد، که خود را یک فمینیست سیاهپوست، شاعر و مادر می خواند، در این نامه سرگشاده به مری دلی، یکی از فیلسوفان فمینیست، از نگاه نژادپرستانه وی انتقاد می کند و بر این باور است که نژاد زنان نمی تواند معیار مناسبی برای سنجیدن میزان ظلم بر زنان باشد.  او خطاب به دلی می گوید که باید ادبیات و اشعار زنان سیاهپوست را مطالعه کند.[63]

4-4 «چه اتفاقی رخ داده است؟» نوشته الزا بارکلی براون[64]. براون از جمله مورخان فمینیست است که بیشتر برای کارهای پژوهش اش در عرصه سیاست های فرهنگی آفریقا-آمریکا شناخته می شود. او در این مقاله کوشیده است تا نشان دهد مطالعه جوامع غیر غربی می تواند چارچوبی مفهوی در اختیار مورخان و محققان قرار دهد تا از طریق آن با افقی وسیعتر در مطالعات زنان آشنا شوند. او معتقد است موضوعات تاریخی در زمینه ای تاریخی رخ داده اند و نباید این موضوعات را از زمینه هایشان جدا و مورد مطالعه قرار داد. براون می گوید وقایع و شخصیت های تاریخی همواره در گفتگو با دیگر وقایع و شخصیت ها به سر برده اند.[65]

4-5 «زنان مرده، قصه نمی گویند» نوشته آنیا لومبا[66]. نویسنده که یکی از منتقدان ادبی، فرهنگیِ جنسیت، استعمار و ملت می باشد، در این مقاله، نوشته های دوران استعماری و پسا استعماری درباره قربانی کردن زنان بیوه در هندوستان را بررسی کرده و تفاوت های دو رویکرد را مورد توجه قرار داده است.[67]

4-6 «جنسیت و ملت» نوشته مرینالینی سینها[68]. نویسنده یکی از مورخان فمینیست و متخصص در تاریخ استعماری هندوستان می باشد. او در این مقاله، رویکرد جنسیت گرا در زمینه تشکیل هویت های ملی را بررسی کرده است. او برای بررسی رابطه میان ملت و جنسیت رهیافت های متعددی از جمله نقش زنان در تشکیل ملت را مطالعه می کند.[69]

4-7 «مقدمه ای بر مدنی کردنِ سوژه ها» نوشته کاترین هال[70]. هال بیشتر به دلیل تحقیقات پرشمار در حوزه تاریخ فمینیستی امپراتوری بریتانیا نامبردار است. او در این مقاله که در واقع بخشی از کتاب اوست، روابط تاریخی بریتانیا و جامائیکا را از نظر ارتباط میان زنان سیاهپوست  و سفید پوست در نیمه اول قرن نوزدهم میلادی بررسی کرده است.[71]

4-8 «بازاندیشی مرزها» حاصل تبادل اندیشه دو مورخ و متفکر فمینیست است: سنجام اهل ولیه[72] و آنتوینت برتون[73]. اهل ولیه متخصص تاریخ زنان در هندوستانِ دوران استعماری است و برتون نیز در حوزه مطالعات فمینیستی در بریتانیای جدید و امپراتوری بریتانیا آثار متعددی تولید کرده است. اهل ولیه بر این باور است که می توان عناصر مشترکی را در تاریخ زنان در کشور های مختلف یافت. بر همین اساس، می توان از تاریخ بین المللی زنان سخن گفت. دست یافتن به این عناصر، پژوهشگر را قادر می سازد تا مرزهای ملی را درنوردد. او برای مثال از اشتراک شیوه های کنترل تولید مثل در هندوستان، بریتانیا و آمریکا سخن می گوید. برتون ضمن تحسین روش های اهل ولیه بویژه، استفاده از تاریخ شفاهی به منظور پرکردن خلاء اسناد و مدارک در حوزه تاریخ زنان، هشدار می دهد که در این راه نباید اسیر معیارهای جهانی سازی دنیای غرب شد.[74] 

4-9 «رفتار، قویتر از سخن» نوشته چریل جانسون-اودیم[75]. این مقاله در واقع بخشی از مجموعه مقاله ای است در باب ملت، امپراتوری و استعمار. جانسون-اودیم کوشیده است تا تفاوت میان زنان شرکت کننده در جنبش ضد استعماری زنان در نیجریه قرن بیستم را به تصویر بکشد. او اعتقاد دارد نباید با مفاهیم اروپایی یا آمریکایی به سراغ تاریخ زنان در آفریقا آمد. بلکه باید زمینه حوادث و وقایع تاریخی را همواره مد نظر داشت. وی همچنین پیشنهاد می دهد تا مورخان  و متفکران فمینیست در آفریقا، نظریه پردازی ها و پارادایم های جدیدی را برای بی نیاز کردن مورخان از مفاهیم غربی سامان دهند.[76] 

4-10 «زیر نگاه غربی ها» نوشته چاندرا تالپید موهانتی[77]. این مقاله از کتاب معروف او «فمینیسمِ بدون مرز» گرفته شده است. موهانتی معتقد است، که باید از رویکرد غربی ها در پژوهش های تاریخی فمینیستی رها شد. در واقع او همصدا با برتون در مقاله پیشین، به نوعی توجه به زمینه وقایع تاریخی و شرایط ملی هشدار می دهد.[78]  

[1] Sue Morgan

[2] Sheila Rowbotham

[3] Sally Alexander

[4] Barbara Taylor

[5] The Feminist History Reader(first printed 2006)edited by: Sue Morgan(Routledge:New York) pp.51-56

[6] Ibid, pp. 56-58

[7] Judith Bennet

[8] Op. cit. pp. 59-73

[9] Amanda Vickery

[10] Op. cit. pp. 74-86

[11] Ellen DuBois

[12] Mari Jo Buhle

[13] Temma Kaplan

[14] Gerad Lerner

[15] Carrol Smith-Rosenberg

[16] Op. cit. pp. 87-103

[17] Gisela Bock

[18] Op. cit. pp. 104-115

[19] Penelope J. Corfield

[20] June Purvis

[21] Amanda Weatherill

[22] Rethinking History

[23] Op. cit. pp. 116-129

[24] Joan Wallach Scott

[25] Op. cit. pp. 133-148

[26] Denise Riley

[27] Op. cit. pp. 149-159

[28] Sonya Rose

[29] Kathleen Canning

[30] Anna Clark

[31] Mariana Valverde

[32] Journal of Women's History

[33] Op. cit. pp. 160-174

[34] Joan Hoff

[35] Kingsley Kent

[36] Caroline Rmazanoglu

[37] Women's History Review

[38] Op. cit. pp. 175-190

[39] Bell Hooks

[40] Race, Gender and Cultural Politics

[41] Op. cit. pp. 191-196

[42] Judith Butler

[43] Op. cit. pp. 197-202

[44] Lillian Faderman

[45] Op. cit. pp. 205-211

[46] Sheila Jeffreys

[47] Op. cit. pp. 212-218

[48] Martha Vicinus

[49] Op. cit. pp. 219-231

[50] Donna Penn

[51] Op. cit. pp. 232-243

[52] Ibid, pp. 244-259

[53] Leila J. Rupp

[54] Op. cit. pp. 260-270

[55] Elizabeth V. Spelman

[56] Kate Millet

[57] Mary Daly

[58] Op. cit. pp. 273-283

[59] Valerie Amos

[60] Pratibha Parmar

[61] Op. cit. pp. 284-294

[62] Andre Lorde

[63] Op. cit. pp. 295-299

[64] Elsa Barkley Brown

[65] Op. cit. pp. 300-308

[66] Ania Loomba

[67] Op. cit. pp. 309-322

[68] Mrinalini Sinha

[69] Op. cit. pp. 323-338

[70] Cathrine Hall

[71] Op. cit. pp. 339-350

[72] Sanjam Ahluwaliah

[73] Antoinette Burton

[74] Op. cit. pp. 351-359

[75] Cheryl Johnson-Odim

[76] Op. cit. pp. 360-372

[77] Chandra Talpade Mohanty

[78] Op. cit. pp. 373-383